نمونهای ارزشمند از قالی‌بافی ایران در ربع اول قرن چهاردهم هجری قمری
فرش سلطانآباد (اراک) از نمونه‌های شاخص قالی‌بافی ایران در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی به شمار می‌رود. این قالی که در منطقه تاریخی سلطانآباد، اراک بافته شده، علاوه بر ویژگی‌های هنری و فنی، بخشی از تاریخ تحول صنعت فرش ایران و تأثیر فعالیت شرکت‌های خارجی بر تولید و تجارت قالی را روایت می‌کند.
این فرش با ابعادی حدود ۵۱ × ۶۰۰ سانتی‌متر، دارای حدود ۱۲۰۰ گره در هر دسیمتر مربع است. در بافت آن از نخ برای تار و پود و پشم برای پرز استفاده شده و نوع گره آن نامتقارن است. از نظر سبک‌شناسی، این اثر در گروه بافته‌های روستایی ایران قرار می‌گیرد و به دلیل ساختار نقش، شیوه بافت و ارتباط آن با شرکت زیگلر، نمونهای قابل توجه در میان فرش‌های سلطانآباد محسوب می‌شود.
مشخصات فرش سلطانآباد
برخی از مهم‌ترین ویژگی‌های فنی و هنری این قالی عبارت‌اند از:
- منطقه بافت: سلطانآباد (اراک)
- دوره تاریخی: ربع اول قرن چهاردهم هجری قمری
- دوره میلادی: اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم
- ابعاد: حدود ۵۱ × ۶۰۰ سانتی‌متر
- تراکم: حدود ۱۲۰۰ گره در دسیمتر مربع
- نوع گره: نامتقارن
- تار و پود: نخ
- پرز: پشم
- سبک: بافته‌های روستایی ایران
ترکیب این ویژگی‌ها، در کنار طراحی خاص و کتیبه‌های موجود در فرش، اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه تولید و تجارت قالی سلطانآباد در آن دوره در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.
نقش شرکت زیگلر در فرش سلطانآباد
یکی از مهم‌ترین بخش‌های تاریخ فرش سلطانآباد به فعالیت شرکت سوئیسی ـ انگلیسی زیگلر (Ziegler) مربوط می‌شود. این شرکت از بزرگ‌ترین مجموعه‌های خارجی فعال در زمینه تولید و تجارت فرش در اواخر قرن نوزدهم میلادی بود و فعالیت خود را در اوایل قرن چهاردهم هجری قمری در سلطانآباد آغاز کرد.
فرش‌هایی که با نام این کمپانی وارد بازار می‌شدند، از نظر سبک‌شناسی در گروه بافته‌های روستایی ایران قرار داشتند. در میان تولیدات این مجموعه، نمونه‌هایی از فرش‌های ارمنی‌باف، لکی و بافته‌های مهاجران نیز دیده می‌شد. گروه گبه‌ها نیز از دیگر تولیدات شناخته‌شده این مجموعه به شمار می‌رفت.
اهمیت حضور زیگلر در سلطانآباد تنها به تجارت فرش محدود نبود؛ بلکه فعالیت این شرکت بر طراحی، انتخاب رنگ، شیوه تولید و سازمان‌دهی فرآیند بافت فرش نیز تأثیر گذاشت.
کتیبه‌های فرش زیگلر سلطانآباد
یکی از ویژگی‌های مهم این قالی، وجود دو کتیبه در دو طرف حاشیه فرش است. در این کتیبه‌ها عباراتی با مضمون:
«فرمایش عالیجاه زیگلر کمپانی»
و
«در کارخانه سلطانآباد عراق»
دیده می‌شود.
وجود این نوشته‌ها، ارتباط مستقیم این نمونه با ساختار تولیدی و تجاری زیگلر در سلطانآباد را نشان می‌دهد و از نظر مطالعات تاریخی، اطلاعات مهمی درباره منشأ و محل تولید فرش ارائه می‌کند.
تأثیر شرکت زیگلر بر طراحی و تولید فرش اراک
شرکت زیگلر و دیگر شرکت‌هایی که از اوایل قرن بیستم میلادی در سلطانآباد فعالیت خود را آغاز کردند، تأثیر قابل توجهی بر روند تولید فرش اراک گذاشتند. این مجموعه‌ها برای تولید فرش، الگوها و ترکیب‌های رنگی متنوعی را در اختیار طراحان قرار می‌دادند.
طراحان نیز بر اساس طرح و رنگ مورد نظر مدیران شرکت، قطعات و نمونه‌های مختلفی را آماده می‌کردند. این نمونه‌ها سپس در اختیار بافندگان قرار می‌گرفت تا تولید نهایی بر اساس الگوی تعیین‌شده انجام شود.
این شیوه تولید، به تدریج موجب شکل‌گیری نوعی زبان بصری مشخص در قالی‌های سلطانآباد شد؛ سبکی که بعدها توسط سایر شرکت‌ها و تولیدکنندگان منطقه نیز مورد استفاده قرار گرفت.
به همین دلیل، بررسی فرش‌های سلطانآباد بدون توجه به نقش شرکت‌های خارجی فعال در منطقه، تصویر کاملی از روند تحول قالی‌بافی اراک در اواخر دوره قاجار و اوایل قرن بیستم ارائه نمی‌دهد.
بررسی نقوش و طراحی فرش سلطانآباد
طراحی این فرش از جنبه‌های مختلف دارای ویژگی‌های قابل توجهی است. در فضای داخلی ترنج، هشت پرنده به صورت دو به دو در قاب‌هایی مستطیل‌شکل قرار گرفته‌اند. این عناصر در کنار خطوط هندسی و شاخه‌های متعدد، ترکیبی منسجم و چشمگیر را در زمینه سرمه‌ای فرش ایجاد کرده‌اند.
در سایر بخش‌های نقش نیز از مجموعه‌ای از اشکال هندسی، برگ‌های کوچک و اسلیمی‌های دهان‌اژدری استفاده شده است. ترکیب این نقش‌مایه‌ها، ویژگی بصری خاصی به فرش بخشیده و آن را از بسیاری از نمونه‌های ساده‌تر بافته‌های روستایی متمایز می‌کند.
حاشیه فرش و ارتباط آن با قالی‌های اردبیل
حاشیه پهن این قالی نیز از نظر ترکیب‌بندی و نوع نقش‌پردازی قابل توجه است. در طراحی حاشیه میتوان شباهت‌هایی با حاشیه برخی از فرش‌های مشهور اردبیل مشاهده کرد.
این شباهت، اهمیت زیادی در مطالعه تاریخ هنر فرش ایران دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که سنت‌های طراحی و نقش‌پردازی در مناطق مختلف ایران همواره به صورت کاملاً مستقل شکل نگرفته‌اند و میان مراکز مختلف قالی‌بافی، تبادل و تأثیرپذیری وجود داشته است.
اهمیت تاریخی فرش سلطانآباد
این قالی علاوه بر ارزش هنری، از منظر تاریخی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. حضور نام زیگلر، اشاره به کارخانه سلطانآباد عراق در کتیبه‌ها، نوع بافت، ساختار نقش و ویژگی‌های رنگ و طراحی، این اثر را به منبعی ارزشمند برای مطالعه تاریخ قالی‌بافی در منطقه اراک تبدیل کرده است.
حدود بیست سال پیش، این فرش برای فروش به موزه فرش ایران راه یافت؛ با این حال در ابتدا مورد استقبال قرار نگرفت و در نهایت، همزمان با نگارش کتیبه، به مالک آن بازگردانده شد.
با وجود اهمیت این اثر در معرفی و مطالعه مجموعه‌های مرتبط با فرش ایرانی، اطلاعات کاملی درباره تمام مراحل تولید، سفارش، بافت و پیشینه مالکیت آن در دست نیست. همین مسئله باعث شده بخشی از تاریخچه این قالی همچنان در هاله‌ای از ابهام باقی بماند.
چرا فرش سلطانآباد اهمیت دارد؟
فرش سلطانآباد را میتوان نمونهای مناسب برای بررسی همزمان چند جنبه مهم از تاریخ فرش ایران دانست؛ از جمله:
- تحول طراحی فرش در منطقه اراک
- نقش شرکت‌های خارجی در صنعت فرش ایران
- تأثیر شرکت زیگلر بر تولید قالی
- ارتباط میان سنت‌های طراحی مناطق مختلف ایران
- شیوه‌های بافت فرش‌های روستایی
- تحول ساختار تجاری فرش در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم
به همین دلیل، این اثر تنها یک نمونه از قالی‌های تاریخی سلطانآباد نیست، بلکه سندی هنری و تاریخی برای شناخت بخشی از روند توسعه صنعت فرش در ایران به شمار می‌رود.
جمع‌بندی
فرش سلطانآباد (اراک) با برخورداری از طراحی هندسی و گیاهی، تراکم حدود ۱۲۰۰ گره در دسیمتر مربع، استفاده از پشم در پرز و نخ در تار و پود و همچنین کتیبه‌های مرتبط با شرکت زیگلر، یکی از نمونه‌های قابل توجه برای مطالعه تاریخ فرش اراک و سلطانآباد است.
ترکیب نقش‌مایه‌هایی مانند پرندگان، اشکال هندسی، برگ‌های کوچک و اسلیمی‌های دهان‌اژدری، در کنار حاشیه پهن و تأثیرات قابل مشاهده از سنت‌های طراحی سایر مناطق ایران، ارزش هنری این اثر را افزایش داده است.
از سوی دیگر، حضور نام زیگلر و اشاره مستقیم به کارخانه سلطانآباد، این قالی را به نمونهای مهم برای بررسی تأثیر شرکت‌های خارجی بر صنعت فرش ایران تبدیل می‌کند. این ویژگی‌ها در کنار پیشینه نسبتاً مبهم اثر، اهمیت پژوهشی آن را دوچندان کرده و فرش سلطانآباد را به یکی از نمونه‌های ارزشمند برای شناخت تحولات قالی‌بافی ایران در اواخر دوره قاجار و آغاز قرن بیستم تبدیل کرده است.
مطالب پیشنهادی
